Historiek

Het huis den Rooden Schilt kent een bijzonder rijke geschiedenis. Volgens F. Berlemont wordt het pand al in 1346 een eerste maal in de schepenakten van Mechelen vermeld. Op basis van een aantal van de behouden bouwelementen bestaat het vermoeden dat de historische kern van het huidige volume aan de IJzerenleen teruggaat op een zogenaamd driekwarthuis, een pand met een houten voorgevel en stenen brandmuren als zij- en achtergevels.

De oudste beschrijving van het pand die tot op heden teruggevonden kon worden dateert uit 1568. Deze beschrijving is echter summier, en maakt enkel melding van “een huis met binnenplaats, grond en achterhuis den Royen Schilt” genaamd op de Steenweg (de huidige IJzerenleen). Archiefgegevens melden ons wel dat het pand tot in 1774 aan de IJzerenleen voorzien was van een houten voorgevel. Jammer genoeg konden er geen documenten weerhouden worden die ons een beeld geven van het uitzicht van deze voorgevel (zie verder). We beschikken enkel over een tekening van Jan-Baptist De Noter uit 1790 die lijkt aan te geven dat er op dat moment nog verschillende houten gevels het straatbeeld van de IJzerenleen verrijkten. De achtergevel van het voorhuis en de achtergevel van het volume aan de tuinzijde zijn gebouwd in traditionele bak- en zandsteenarchitectuur. Op verschillende plaatsen zijn restanten van kruis- en kloostervensters zichtbaar. In de oostmuur van de vide is een voormalig kruisvenster met uitgebroken middenstijl en tussendorpel zichtbaar, geflankeerd door een dichtgemetseld kloostervenster. Beide hebben ooit buitenluiken gehad, de duimen hiervan zijn nog bewaard. De dagkanten van de natuurstenen omlijsting hebben ter hoogte van de benedenlichten dan ook een rechthoekig uitgespaard profiel. De dagkanten van de bovenlichten hebben een kwarthol profiel. Op basis van de onder de cementering zichtbare onderdelen was ook de eerste verdieping van de achtergevel van het volume aan de tuinzijde voorzien van kruisvensters.

In het interieur bevinden zich een aantal bouwelementen die de these van een houten driekwarthuis verder ondersteunen. Op de eerste verdieping van het volume aan de IJzerenleen is een houten balkenroostering zichtbaar met in totaal vijf moerbalken, in sommige gevallen ondersteund door geprofileerde consoles. De vloeren van de eerste verdieping (behalve van de traphal) zijn gelegd met zeer brede, gemiddeld 40 centimeter brede grenenhouten planken, die volgens de moerbalken zijn georiënteerd. De breedte van de hier gebruikte planken doet vermoeden dat ze in de 16de of 17de eeuw geplaatst werden.

Verder onderzoek van de kelder, momenteel ontoegankelijk, kan ons mogelijk ook interessante informatie aanleveren over de historiek van dit pand. Vermits er reeds vanaf 1578 sprake is van een afzonderlijk verhuurde kelder betreft het hier vermoedelijk een historische kelderruimte.

Den Rooden Schilt, een belangrijke afspanning aan het begin van de 16de eeuw

Enkele vermeldingen in archiefstukken tonen aan dat den Rooden Schilt aan het begin van de 16de eeuw een grote faam genoot als afspanning. In het begin van de 16de eeuw mocht de waard enkele malen Hertog Karel, de latere keizer Karel V met zijn zus en echtgenote verwelkomen : “… Hertoge Kaerle ende vrouwe Margriete Hertoghine Duwagier van Savoyen… in den Rooden Schylt”; “…hertoge Kaerle met zijne sustere ende met meer andere princen ende heeren…”; “…vrouwe Magrete Hertoge Kaerle met zijne zusteren ende met meer andere heeren…”. Dit gebeurde telkens ter ere van de “omeganghe van paesschen”.

Ook het stadsbestuur gebruikte soms de accommodatie van de herberg om een gelag te organiseren voor de één of andere belangrijke groep mensen. Zo vermelden de stadsrekeningen van 1511-1512 een “…ghelage gedaen te zyne huyse bij de heeren vanden stad ende gheschoncken eenighe heeren van Antwerpen…”. De Mechelse gilden maakten eveneens regelmatig gebruik van de ruimtes in het gebouw. Weer in 1511-1512 vermelden de stadsrekeningen een betaling aan de waard van de Rooden Schilt “…betaelt Willem van Craken weerdt inden Rooden Schilt van der camerhueren van den grooten boghe gevallen tot Sint Jansmisse anno XVc ende 12…”. Blijkbaar had een gilde van hand- of kruisboogschutters hier de gildenkamer voor een jaar. In 1567-1568 had het gilde van de schermers, ook de hellebaardiers genoemd, hun gildenkamer in de Rooden Schilt: “…hellebardiers gulde voor een jaer camerhure inden Rooden Schilt …”.

Niet toevallig dateren deze documenten uit de bloeiperiode van Mechelen. In 1473 werd de stad namelijk onder Karel de Stoute de gerechtelijke hoofdstad van de Nederlanden doordat hij er de zetel van de Grote Raad vestigde. De beslissing van Margareta van Oostenrijk om er zich in 1507 te vestigen maakte Mechelen ook tot politieke hoofdstad, en dit tot 1530. De aanwezigheid van de hofhouding van Margareta zorgde natuurlijk voor een grote bloei.

Den Rooden Schilt of de Bonte Koye in de loop van de 16de en de 17de eeuw

Na het vertrek van de koninklijke hofhouding naar Brussel vanaf 1530 kende Mechelen een sterke terugval die zich op verschillende vlakken uitte.

Omwille van het beperkt aantal documenten is het moeilijk om de geschiedenis van den Rooden Schilt te achterhalen. Vermoedelijk bleef het pand nog een tijdlang in gebruik als herberg. Zo werden in 1578 zowel het voorhuis, het achterhuis als de kelder afzonderlijk verhuurd aan verschillende betrokkenen, dit bleek ook in 1599 nog het geval. Een akte van de amman uit 1585 aangaande een betalingsprobleem omschrijft het pand als “een huis met binnenplaatsen, achterhuis, grond en alle aanhorigheden genaamd den Rooden Schilt op de oude Vismarkt bij de ijzeren lenen tussen het huis den Bonten Mantel en het erf van de heer Jan van Paessenrooden”.

Het wijkboek van de IJzerenleen dat circa 1647 werd opgetekend geeft aan dat het pand toegankelijk was via een gang. Jammer genoeg vonden we tot op heden geen overige archiefstukken die deze gang nader omschrijven. Mogelijk maakte deze gang het mogelijk om het voorhuis en het achterhuis afzonderlijk van elkaar te betreden. Beide werden immers zoals eerder aangegeven afzonderlijk verhuurd. Een huizenbelasting uit 1671 die een onderscheid maakt tussen een gedeelte gehuurd door Hendrick Smets en een deel in de “ganck” waar ook eigenaar des Maris resideerde wijst in dezelfde richting.

Het wijkboek geeft verder aan dat de naam van den Rooden Schilt later wijzigde in de Bonte Koye. Wanneer deze wijziging plaatsvond of wat daarvoor de reden was is tot op heden niet bekend. Zeker in 1703 was de benaming den Rooden Schilt nog steeds in gebruik, de oudste vermelding van de Bonte Koye die we terugvonden dateert uit 1721. Latere schepenakten uit onder meer 1746 en huizenbelastingen uit 1747-1749 leveren geen nieuwe informatie aan betreffende het pand.

Stadsarchief Mechelen Nr. 958 – Schepenregister 1496-1500 (114) – Page 7

Meester Bartelmeus Ymbrechs als proviseur gemechtich

ridder ridder van heeren Arnoud van Hoernen heere van Gaesbeeck etcetera ende heere Jan
van Hoerne, oic ridder heere van Bausignies etcetera joncheer Fransoie van Hoeven
heere van Loires etcetera ende joncheer Anthoenis van Hoernen heere van Heubesent
gelyc ons dat by eender procuracien daer op gemaect ende ve bezegelt met des voirscreven heeren Arnouds ende Jans zegele ende joncheeren een ende nu Anthoenis Fransoys van Hoernen zegelen, claerlic elcke, bleeck Ende heeft opgedragen ende overgegeven tot behoef van Willem van Hoerne natuerlic zoon vanden voerscreven etcetera

wylen heere Philips van Hoernen etcetera  zaliger dachten, Een huys metten plaetsen
hove gronde etcetera geheeten den Rooden Schilt gelegen aen de Steenwech van Mechelen tusschen thuys dMoelenyser geheeten toebehoerende, Lysbetten Smets aen deen zyde ende thuys geheeten den Bonten Mantele, toebehoerende den ambachte vanden Beckers aen dan zyde dander zyde streckende achterwaert metten voerscreven hove met eenen cleynen huyse ende met twee poirten tot inde Beghynen strate tusschen der voirscreven Lysbetten Smets erve aen deen zyde ende Gielis van Herpe erve aen dander zyde. A Domino Mechliniensi, Waranderende etcetera